[خوشنویسی] - خط بنایی

mpb

مدیر تالار مهندسی معماری
خط بنایی، زینت بناهای اسلامی



هنر خطاطی به صورتی که امروزه در بناهای اسلامی به کار گرفته شده ؛ از عوامل مهم تزیین معماری است که به طرق مختلف بیانگر ندای الهی و کلام بزرگان میباشد.و رجوعی پیوسته به وجود خدای یکتا و رهنمودهای پیامبر اسلام ودیگر بزرگان دین وادب فراهم میکند.
خط بنایی ، را بعضی از محققین در زمره معقلی میدانند و معتقدند که کلمه معقلی بدین معناست که جای تامل است وباید با دقت و فرصت کافی به خواندن خط بنایی پرداخت.
معقلی شاید ساده ترین کار در کاشیکاری ایران باشد.همین اهل فن معتقدندکه این روش کاشیکاری به قدری ساده است که میتوان پس از تهیه نقشه و تراشیدن و اماده کردن کاشی ها انها را به دست شاگردان تازه کار سپرد تا کنار یکدیگر نصب کنند و نقش مطلوب را پدیداورند.
در مقابل خط بنایی بسیار مشکل است و حتی استادان قدیمی کمتر پیدا می شوند که از این هنر بهره داشته باشند و بتوانند ، به پشتوانه تجربه و تبحری که در طی عمری کاشی تراشی اندوخته اند،خط بنایی نفیسی ارایه کنند.همانطور که گفتیم، خط بنایی همان خط کوفی زاویه دار است که زمانی در کوفه رواج داشت و بعد در زمان اسلام در گچبری و اجر کاری و کاشی تراشی به خدمت هنر در امد.
خط بنایی به طور معمول سوره یا ایه یی از قران و گاهی حدیث یا ابیاتی از ارباب ادب را در زمینه هندسی در بر میگیرد، که خطوط متشکله انرا میتوان از نظر حرکت حروف و شیوه تزیینشان به چند دسته تقسیم کرد:خط ساقه گنبدی، خط ساده، خط متداخل و خط معقلی.
خط ساقه گنبدی در دیواره عمودی زیر گنبد که بخشی است از یک استوانه دوار نوشته میشود.
عباراتی که به کار میروند به طور معمول از کلمات مقدس یا ایات کوتاه قران مجید تشکیل می گردند.سیر نوشته مسقیم است و انحنایی در حروف دیده نمیشود.
خط ساقه گنبدی را میتوان نقطه دار و بی نقطه نوشت و هر نقطه را در محل خود مانند بقیه نوشته تزیین کرد.
خط بنایی متن بر سه قسم است:خط بنایی ساده، خط بنایی مشکل، خط بنایی متداخل.
خط بنایی ، را بعضی از محققین در زمره معقلی میدانند و معتقدند که کلمه معقلی بدین معناست که جای تامل است وباید با دقت و فرصت کافی به خواندن خط بنایی پرداخت.​

خط بنایی ساده شامل کلمات مقدس مانند الله،محمد و علی میباشد، که شکلهایی مانند شمسه، نیم شمسه، مربع و سایر اشکال هندسی را در میگیرد، یا اینکه از حرکت دورانی و در هم قفل شدگی حروف تزیین میگردد و ارایش متداول در این شیوه عبارت است از پیچش یا گردش یا به هم قفل شدن حروف به منظور ایجاد نقش اصلی.
در خط بنایی مشکل از ایات و سوره های قران کریم یا جمله های ادبی و عرفانی استفاده میگردد، که به مقیاس وسیع در اشکال هندسی جا داده میشوند.به طور کلی برای ترسیم این نوشته ها، درون شکل هندسی را برگزیده را بر اساس امتدادهای پیرامونش جدول بندی میکنند.
گاهی ممکن است دو شکل هندسی متفاوت داخل یکدیگر قرار بگیرند.
برای مثال یک شمسه داخل یک مربع قرار بگیرد.در این صورت درون شمسه برای خود جدول بندی میشود و اطراف ان برمبنای محیط مربںو هر کدام نوشته مستقلی را در شبکه درونش میپذیرد.
این جدول بندی به شکل یکسان صورت نمیگیرد بلکه به نوشته یی که بر شبکه ان نقش میبندد بستگی دارد.
در بعضی مواقع کلمات به راحتی و بدون نیاز به کشیدن حروف در محل خود جایگزین میشوند.این قبیل نوشته ها به طور کلی نقطه ندارند.
در جایی که نوشته ها براساس شکلهایی به جز مربع و لوزی در نظر گرفته میشود، انجام تقسیمات داخل ان مستلزم محاسبات اولیه است.



خط معقلی در حقیقت همان خط بنایی است که به شکل دیگری بر رویه های بنا خود نمایی میکند. در کاشیکاری ایران نقوشی از اجر یا کاشی را میتراشند و انها را به شکل مربع ها یا لوزی هایی کنار یکدیگر قرار میدهند تا نقشی از انها به وجود اید که به نام معقلی مروف است.چون این نقشها از مربع ها و لوزی هایی به رنگ های متنوع تشکیل شده اند، بنابراین رنگ مربع و لوزی هایی را که رنگ های مشابه دارند از راس، مماس یکدیگر قرار میدهند.اضلاع این اجزا، که رنگهای مشابه دارند،در امتداد دو محور شطرنجی قرار میگیرند و زاویه هایی نسبت به هم تشکیل میدهند که قائمه میباشند.در خط معقلی نیز به همین طریق عمل میشود که این خط را به نام معقلی معروف کرده است.
معقلی بر سه قسم است:معقلی یک رگی ، معقلی سه رگی ، معقلی کشیده متن.
خط معقلی یک رگی:
زمینه شکل هندسی را نسبت به شکل یا نوشته دلخواه به طریقه مربع قناس جدول بندی میکنند.خط معقلی را در زمینه شطرنجی مربع قناس ، مانند خطوط ساده یی که گفته شد منتهی با این تفاوت که راس مربعها در امتداد یکدیگر میباشند را مینویسیم.
خط معقلی سه رگی:
در این شیوه مانند بالا روی جدول مربع قناس عمل میشود، با این تفاوت که ضخامت خط از سه رشته مربع های قناس مجائر تشکیل یافته، که مربعهای وسط به یک رنگ و مربعهای قناس میانی، که رئوس انها در امتداد یکدیگر قرار میگیرند،به رنگ فیروزهای و دو ردیف مربعهای طرفین ،که رئوس انها نیز دنبال یکدیگر قرار میگیرندبه رنگ مشکی، به طوری که رنگ فیروزه یی در مشکی محاط میشود.
خط معقلی کشیده متن:
معقلی کشیده متن مانند دو شیوه بالا،روی مربع قناس انجام میگیرد،لیکن سه مربع را در امتداد یکدیگر به هم وصل میکنند، به طوری که از ادامه ان پیچشی در خط نمایان میشود.زاویها قائمه هستند و نوشته همواره به طرفی مایل است.
از این خط در مسجد جامع اصفهان و در مسجد گوهرشاد مشهدو مقبره شیخ جامی دیده میشود.




منبع: طرح فردا
 

mpb

مدیر تالار مهندسی معماری
خط بنايي

خط بنايي



خط بنّايي يا مَعْقِلي يکي از انواع خوشنويسي اسلامي است که نوعي از خط کوفي زاويه‌دار به‌شمار مي‌رود و از ترسيم اشکال هندسي مانند مربع، لوزي، مستطيل و خطوط موازي و متقاطع حاصل مي‌شود. خط بنايي نوع تزيين نشده و هندسي خط کوفي است که براساس خانه‌هاي شطرنجي طراحي مي‌شود.

اساس کوفي بنايي امتدادهاي افقي و عمودي و گردش خط با ضخامتي يکنواخت در راستاي افقي يا عمودي است به گونه‌اي که تمام سطوح هندسي شکل با اين نوشته‌هاي افقي و عمودي پر مي‌شود. در بعضي انواع کوفي بنايي به نمونه هايي برخورد مي‌کنيم که هم سياهي و هم سفيدي بين آنها از کلماتي تشکيل شده‌اند که هر دو داراي معناست که به آن کوفي مشکل يا متداخل گفته مي‌شود.

نام

واژه معقلي با دو تلفظ به کار مي‌رود يکي به‌صورت مُعَقِّلي که تفکر و تعقلي که خطاط بايد براي ترسيم اين خط به‌کار ببندد اشاره مي‌کند و ديگري به‌صورت مَعقِلي تلفظ مي‌شود که مَعقِل بروزن محفل، واژه‌اي است با ريشه فارسي به معني ديوار، قلعه و پناهگاه بلند. واژه بنايي را نيز به دو شکل تلفظ مي‌کنند که هر دو ضحيح مي‌نمايد. يکي بَنايي يا بِنايي که اين خط را منسوب به ابنيه و ساختمان‌ها مي‌کند و ديگري بَنّايي که اين خط را منتسب به معماران مي‌کند که به احتمال زياد طراحان اين خط آنان بوده‌اند.

تاريخچه

خط بنايي از خط کوفي مشتق شد. خط کوفي خطي قديمي بود که همراه با ظهور اسلام شکل گرفت و پس از سده پنجم هجري کاربرد اوليه خود را در نوشتن قرآن از دست داد و بيشتر براي نوشتن کتيبه‌هاي مختلف بناها يا سرلوحه‌هاي کتاب‌هاي مذهبي به‌کار مي‌رفت.

نقوش معقلي هرچند که مربوط به دوران پيش از اسلام است اما به دست ايرانيان ابداع شده و براي تزيين بناها بکار رفته است. اما خط معقلي يا بنايي بعد از دوره سلجوقي در تزئينات بناها و به‌ويژه در مساجد ديده مي‌شود و سپس در دوره‌هاي ايلخاني و تيموري که دوره شکوفايي خوشنويسي ايراني به شمار مي رود رفته‌رفته مراحل رشد خود را طي کرد و سپس در تزيينات سطوح داخلي و خارجي بناهاي مذهبي و تزئينات ايوان‌ها در پشت و پهلوي قوس‌ها و بدنه مدور مناره‌ها به کار گرفته شد.

به سبب آنکه برش خط بنايي آسانتر از خطوط ديگري است که مملو از انحناها و پيچ و خم هاست و با عنصر اصلي سازنده بنا يعني آجر يا عامل اصلي پوشش عمارت‌ها در ايران يعني کاشي هماهنگي کامل دارد به وفور در آجرکاري‌ها و کاشي‌کاري‌ها در ساختمان‌ها به‌کار مي‌رود. هرچند در موارد نادري آثاري بر روي کاغذ با اين خط نيز ايجاد شده است. امروزه به سبب اينکه جنبه‌هاي تزئيني در انواع کوفي بسيار فراوان است مي توان به عنوان پايه اي براي طراحي جديد حروف الفبا در رشتة گرافيک مورد استفاده قرار گيرد. بعضي از هنرمندان در سالهاي اخير با استفاده از خط کوفي و تغيير و تلفيق آن با ديگر انواع خوشنويسي، براي طراحي پوستر، نشانه، سربرگ کاغذ و ديگر کارهاي مربوط به اين رشته استفاده کرده‌اند.

کاربردهاي خط بنايي در معماري، صنايع دستي، طراحي گرافيک، تزئينات داخلي و طراحي الگو و بومي‌سازي طراحي‌هاي وب نيز کاربرد دارد که آشناترين نمونه آن، عبارت "الله اکبر" است که در حاشيه پرچم ايران نقش بسته است.

نمونه‌هاي گوناگون خط معقلي در بناهاي قديمي از جمله صحن مسجد گوهرشاد در مشهد، آرامگاه شيخ صفي‌الدين اردبيلي در اردبيل، امامزاده محروق در نيشابور و ساير بناهاي تاريخي و مذهبي ايران و کشورهاي همسايه به وفور ديده مي‌شود که در کاشي‌کاري‌هاي معاصر همچون طرح توسعه حرم امام رضا و امامزاده صالح در تجريش تهران نيز قابل مشاهده است.

منبع:islamicartz
 

mpb

مدیر تالار مهندسی معماری
خط بنايي

خط بنايي

واژه معقلي با دو تلفظ به کار مي‌رود يکي به‌صورت مُعَقِّلي که تفکر و تعقلي که خطاط بايد براي ترسيم اين خط به‌کار ببندد اشاره مي‌کند و ديگري به‌صورت مَعقِلي تلفظ مي‌شود که مَعقِل بروزن محفل، واژه‌اي است با ريشه فارسي به معني ديوار، قلعه و پناهگاه بلند. واژه بنايي را نيز به دو شکل تلفظ مي‌کنند که هر دو ضحيح مي‌نمايد. يکي بَنايي يا بِنايي که اين خط را منسوب به ابنيه و ساختمان‌ها مي‌کند و ديگري بَنّايي که اين خط را منتسب به معماران مي‌کند که به احتمال زياد طراحان اين خط آنان بوده‌اند.
خط بنايي از خط کوفي مشتق شد. خط کوفي خطي قديمي بود که همراه با ظهور اسلام شکل گرفت و پس از سده پنجم هجري کاربرد اوليه خود را در نوشتن قرآن از دست داد و بيشتر براي نوشتن کتيبه‌هاي مختلف بناها يا سرلوحه‌هاي کتاب‌هاي مذهبي به‌کار مي‌رفت.
نقوش معقلي هرچند که مربوط به دوران پيش از اسلام است اما به دست ايرانيان ابداع شده و براي تزيين بناها بکار رفته است. اما خط معقلي يا بنايي بعد از دوره سلجوقي در تزئينات بناها و به‌ويژه در مساجد ديده مي‌شود و سپس در دوره‌هاي ايلخاني و تيموري که دوره شکوفايي خوشنويسي ايراني به شمار مي رود رفته‌رفته مراحل رشد خود را طي کرد و سپس در تزيينات سطوح داخلي و خارجي بناهاي مذهبي و تزئينات ايوان‌ها در پشت و پهلوي قوس‌ها و بدنه مدور مناره‌ها به کار گرفته شد.
به سبب آنکه برش خط بنايي آسانتر از خطوط ديگري است که مملو از انحناها و پيچ و خم هاست و با عنصر اصلي سازنده بنا يعني آجر يا عامل اصلي پوشش عمارت‌ها در ايران يعني کاشي هماهنگي کامل دارد به وفور در آجرکاري‌ها و کاشي‌کاري‌ها در ساختمان‌ها به‌کار مي‌رود. هرچند در موارد نادري آثاري بر روي کاغذ با اين خط نيز ايجاد شده است. امروزه به سبب اينکه جنبه‌هاي تزئيني در انواع کوفي بسيار فراوان است مي توان به عنوان پايه اي براي طراحي جديد حروف الفبا در رشتة گرافيک مورد استفاده قرار گيرد. بعضي از هنرمندان در سالهاي اخير با استفاده از خط کوفي و تغيير و تلفيق آن با ديگر انواع خوشنويسي، براي طراحي پوستر، نشانه، سربرگ کاغذ و ديگر کارهاي مربوط به اين رشته استفاده کرده‌اند.
کاربردهاي خط بنايي در معماري، صنايع دستي، طراحي گرافيک، تزئينات داخلي و طراحي الگو و بومي‌سازي طراحي‌هاي وب نيز کاربرد دارد که آشناترين نمونه آن، عبارت "الله اکبر" است که در حاشيه پرچم ايران نقش بسته است.
نمونه‌هاي گوناگون خط معقلي در بناهاي قديمي از جمله صحن مسجد گوهرشاد در مشهد، آرامگاه شيخ صفي‌الدين اردبيلي در اردبيل، امامزاده محروق در نيشابور و ساير بناهاي تاريخي و مذهبي ايران و کشورهاي همسايه به وفور ديده مي‌شود که در کاشي‌کاري‌هاي معاصر همچون طرح توسعه حرم امام رضا و امامزاده صالح در تجريش تهران نيز قابل مشاهده است.

منبع:islamicart
 

mpb

مدیر تالار مهندسی معماری
تحول خط بنايي در معماري صفويه با تاکيد بر تزيينات کتيب هاي مسجد حکيم اصفهان

تحول خط بنايي در معماري صفويه با تاکيد بر تزيينات کتيب هاي مسجد حکيم اصفهان

زمرشيدي حسين /دانشگاه شهيد رجايي

خط و خوشنويسي طي سده هاي مختلف، نقش ويژه اي در تزيينات بناهاي مذهبي چون مساجد و امامزاده ها داشته است. از اين ميان خط بنايي ملهم از خط کوفي در هماهنگي با سطوح بناها و مصالح به کار رفته در آن ها، جلوه ويژه و منحصر به فردي در کتيبه ها و تزيينات ايجاد نموده است. شيوه هاي مختلف خط بنايي در امتزاج با خطوط شکسته و هندسي، کتيبه هاي زيبايي حاوي مضامين آيات قرآني، احاديث نبوي، اسما الهي، ائمه معصومين و اشعار فارسي را در قالب اشکال هندسي مانند شمسه، مربع و لوزي رقم زده است. از نمونه هاي زيبا و ماندگار متعلق به سده هفدهم/يازدهم که در آن خط بنايي در سطحي گسترده مورد استفاده قرار گرفته، مسجد حکيم اصفهان است. در بررسي کتيبه ها و تزيينات سردرهاي ورودي، لچکي ايوان ها، ايوانچه ها و طاق هاي اطراف صحن، زير مقرنس سقف گنبد و ايوان ها و طاق نماهاي داخل و بيرون ايوان هاي مسجد مذکور به شيوه هاي مختلف اجرايي از اين خط چون خط بنايي ساده، مشکل، متداخل و معقلي بر مي خوريم. اين شيوه ها در ترکيب با شيوه آجرکاري و کاشي هاي معقلي اين بنا تزييناتي منحصر به فرد را بر جاي گذارده است. اکثر کتيبه ها با ترکيب هاي مختلف خط بنايي ساده و معقلي اجرا شده اند.
اهداف مقاله
:
1. بررسي تزيينات کتيبه اي مسجد حکيم اصفهان
2. دسته بندي و طبقه بندي تزيينات کتيبه اي مسجد بر اساس شيوه هاي مختلف اجرايي خط بنايي
.
سوالات مقاله
:
1. خط بنايي در مسجد حکيم به چه شکل و شيوه هايي اجرا شده است؟
2. با توجه به سطوح مختلف تزييني در مسجد حکيم، کتيبه هاي خط بنايي شامل چه مضامين و در چه بخشهايي مورد استفاده قرار گرفته اند؟
دریافت فایل:

http://s5.picofile.com/file/8121300934/46213901406.zip.html
 

Similar threads

بالا